Dawne cmentarze w dzisiejszej przestrzeni Trzcianki

Portret użytkownika hlebek

Zapewne najstarszy trzcianecki cmentarz położony był na wzgórzu otaczającym katolicką świątynię. Był on zapewne tak stary, jak sam kościół, który powstał w końcu XVI stulecia. Według opisu z końca siedemnastego wieku otaczać go miał drewniany płot. Prawdopodobnie większość znajdujących się tam nagrobków było również drewnianych, co powodowało, że szybko zniszczały. Na znanych fotografiach kościoła wybudowaneego w pierwszej połowie XIXw. nie widać już żadnych po nich pozostałości. To miejsce pochówku, ze względów epidemicznych, zostało zamknięte w 1823r. Szczątki osób pochowanych przez stulecia w tym miejscu wydobywano masowo jeszcze w trakcie budowy obecnego kościoła w początkach XX wieku.

Plac kościelny, dawniej cmentarz parafii katolickiej

Szczególnie zasłużone dla katolickiej społeczności osoby chowano także w samej świątyni. Wiemy, że w 1738r. pochowany tam został jeden z witryków Albert Ackelbein.

Wnętrze kościoła katolickiego, miejsce pochówku osób zasłużonych

Również przedrozbiorową metrykę miał cmentarz znajdujący się przy północnym odcinku dzisiejszej ul. 27 stycznia. W 1777r. miejsce zwane Starym Cmentarzem (Altkirchhof) znajdowało się już pod uprawą. Ze względu na dość znaczne oddalenie od centrum osady, możemy przypuszczać, że było to miejsce pochówku osób zmarłych w czasie nękających miejscowość epidemii.

Północny odcinek ul. 27 stycznia, przy którym znajdował się Stary Cmentarz (epidemiczny?)

Mieszkający w miejscowości protestanci początkowo korzystali z cmentarza przy kościele katolickim. Świadczą o tym ponawiane przez wizytatorów tej świątyni w XVIII w. zakazy używania dzwonów kościelnych podczas ceremonii pogrzebowych ewangelików. Być może na przykościelnym cmentarzu pochowany został pierwszy trzcianecki pastor. Miejscowa tradycja mówi, że jego ciało miało zostać złożone pod cmentarną lipą, pod którą odprawił on swe pierwsze nabożeństwo. Dopiero wraz z ukonstytuowaniem się gmin protestanckich, miejskiej i wiejskiej, założyły one własne cmentarze. Lokalizacja ewangelickiego cmentarza miejskiego nie jest pewna. Według C. Schulza miał się on znajdować przy dzisiejszej ulicy Żeromskiego 28. Autorzy Dziejów Trzcianki  sytuują go w  pobliżu ratusza.  Obok cmentarza miejskiego w 1798r. założono wiejski cmentarz ewangelicki. Miał zajmować on działkę oznaczoną numerem 27. Podobnie jak przykościelny cmentarz katolicki, a zgodnie z polityką sanitarną władz pruskich, oba ewangelickie miejsca pochówku zostały zamknięte w 1823r. W połowie XIX w. tereny starych cmentarzy zostały sprzedane niejakiemu Sternowi na skład drewna. W 1892r. odkupiła je parafia katolicka, która w tym miejscu pobudowała szkołę. Obecnie mieści się w niej Liceum Ogólnokształcące.

 

Teren dawnych cmentarzy ewangelickich miejskiego i wiejskiego

Także w centrum miasta znajdował się najdawniejszy kirkut. Zajmował on plac za samą bożnicą. Już w 1822 r. gmina żydowska odkupiła od miasta ziemię leżącą w pobliżu siedziby bractwa kurkowego [przy dzisiejszej ulicy Parkowej], na którą zamierzała przenieść miejsce pochówku. Inwestycja ta miała niewątpliwie związek z budową nowej synagogi, podjętą w 1820 r. Mimo przenosin cmentarza, pozostałości dawnej nekropolii w pobliżu nowowybodowanej synagogi były czytelne jeszcze w początkach XXw. Według autora historii  trzcianeckich Żydów M. Bambergera, na najstarszej z zachowanych wówczas macew znajdowała się data 5539 ery żydowskiej, czyli 1779r. według naszej ery.

 

Plac po dawnej synagodze, za którą miał znajdować się najstarszy kirkut

Po 1823r. cmentarze wszystkich wyznań znalazły się na peryferiach miejscowości.

Od 1824 r. działał wiejski cmentarz ewangelicki, zlokalizowany przy ul. Fałata. Do dziś na jego terenie znaleźć można kilka dawnych nagrobków, z których najstarszy, upamiętniający młodo zmarłego Karola Augusta Platza, pochodzi z lat trzydziestych XIXw. Należy zatem do najstarszych obiektów małej architektury zachowanych w Trzciance.

 

Wiejski cmentarz ewangelicki przy ul. Fałata

Cmentarze katolicki i miejski ewangelicki przeniesione zostały w rejon obecnej ul. Piotra Skargi. Połączone miejsca pochówku obu wyznań stały się wkrótce największa trzcianecką nekropolia. Jej część ewangelicka zajmowała powierzchnię niemal 50000 metrów kwadratowych. Część katolicka, będąca 3 razy mniejsza, według danych z 1965r. liczyła 15750 m kwadratowych. Na cmentarzu istniała osobna kaplica, czynna jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku. Tu też znajdowały się najbardziej okazałe kaplice grobowe trzcianeckich mieszczan. Cmentarz funkcjonował jako całość do 1945 r. Po wojnie zaś działała tylko jego część katolicka. Reszta ulegała stopniowej dewastacji.

 

Dawny miejski cmentarz przy ul. Piotra Skargi. Część ewangelicka i katolicka

Od 1822r. funkcjonował cmentarz żydowski przy dzisiejszej ulicy Parkowej. Zajmował on powierzchnię 6500 metrów kwadratowych. Otoczony był murem, do którego przylegały zabudowania cmentarnego strażnika, opłacanego z kasy gminy wyznaniowej. Przez środek cmentarza przebiegała wysadzana drzewami aleja, będąca dziś jedynym czytelnym fragmentem tego założenia. Cmentarz funkcjonował do około 1938 r. Został zdewastowany w czasie nocy kryształowej, lecz musimy założyć, że dopóki mieszkali w Trzciance Żydzi, dopóty był on czynny. Część znajdujących się na nim nagrobków naziści wykorzystali do brukowania ulic. W latach czterdziestych miasto próbowało, bezskutecznie jednak, odsprzedać plac po dawnej nekropolii.

 

Główna aleja dawnego kirkutu przy ul. Parkowej

Dla dawnej Trzcianki charakterystyczne są niewielkie cmentarze przydomowe, na których grzebano rodzinę właściciela posesji. Wiele z nich uległo zniszczeniu. Kilka można jeszcze znaleźć np. przykład przy ul. Za Jeziorem, czy też na przedłużeniu ul. Wieleńskiej, w pobliżu przejazdu przez tory kolejowe prowadzącego ku Nowej Wsi.

 

Jeden z "przydomowych" cmentarzyków

Prawdopodobnie w ciągu dziejów miasta wielokrotnie powstawały prowizoryczne miejsca pochówku. Najstarsze z nich mamy poświadczone z czasów wojen napoleońskich. Niestety, oprócz tego, iż wiemy, że cmentarz taki znajdował się gdzieś przy dzisiejszej ul Sikorskiego niewiele więcej możemy powiedzieć na temat jego lokalizacji. Prowizoryczne zbiorowe mogiły powstawały również na skutek tragicznych wydarzeń 1945r. Rozsiane były one po całym mieście. Największe z nich umieszczono na terenie Starego Cmentarza oraz na dziedzińcu szpitala. Inne, mniejsze, położone były na terenie posesji prywatnych.

 

 

Zapiska z ewangelickiej księgi metrykalnej informująca o zbiorowej mogile na terenie szpitala, poniżej plac szpitalny, zapewne miejsce jej lokalizacji

Zapiska z ewangelickiej księgi metrykalnej informująca o zbiorowej mogile przy Masckestrasse 21

 

 

Witrynę napędza Drupal, system zarządzania treścią o publicznie dostępnym kodzie źródłowym

Theme by Danetsoft and Danang Probo Sayekti inspired by Maksimer